عقل و عقل‌گرایی در مدرسة کلامی کوفه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه فلسفه، دانشگاه تهران

2 پژوهش‌گر پژوهشکدة ادیان و مذاهب

چکیده

چکیده
از آن‌جا که در مکاتب و مدارس گوناگون، عقل و به‌کارگیری آن مورد اختلاف است، در این جستار، به معرفی دیدگاه مدرسة کوفه دربارة عقل و عقل‌گرایی بزرگان این مکتب پرداخته‌ایم. این تحقیق در دو بخش معرفی عقل و رویکردهای عقل‌گرایانة مکتب کوفه سامان یافته است. در بخش اول، مواردی هم‌چون جای‌گاه، حجیت، آثار، موانع، و قلمرو عقل بررسی شده است. در بخش دوم، شاخص‌های عقل‌گرایی که تجلی عقل در میان ائمه و اصحابشان در مدرسة کوفه است، در سه قسمت ائمه، ائمه و اصحاب آنان، اصحاب ائمه تبیین گردیده است. مواردی هم‌چون مناظره، پرسش و بررسی مطالب دینی، اخذ فروع از اصول، بررسی منقولات خلاف عقل و ردیه‌نویسی از جملة این شاخص‌هاست.
این جستار به شیوة کتاب‌خانه‌ای و عمدتاً با احصا و استقرای روایات صورت گرفته است. گویای اهمیت عقل و اهتمام خاص به آن در عین خط قرمز داشتن و نیز گستردگی عملکرد عقل و شاخص‌های عقل‌گرایی در تعامل با وحی و در پرتو امامت‌پذیری اصحاب در مکتب کوفه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reason and rationalism in the Kufa theologian school

نویسندگان [English]

  • Reza Berenjkar 1
  • Um al-Banin Khalegian 2
چکیده [English]

There has been disagreement among different schools of thought over the concept of reason and its applications. Therefore, the study at hand presents the viewpoint of the Kufa school of thought about the concept of reason, and reports on the rationalism that was adopted by the outstanding figures of this school. This study is comprised of two sections discussing the concept of reason and the Kufa School’s rationalist approaches, respectively. In the first section, issues such as reason’s status, authoritativeness, consequences, impediments, and domain have been discussed. In the second part, the rationalism indices – the manifestations of reason in Imams and their companions in the Kufa school of thought – are presented in three subsections which regard the Imams, the Imams and their companions, and the Imam’s companions. Issues such as religious discussions, inquiries and examinations regarding the religious issues, obtaining the derivative principles from the fundamental principles, examination of anomalous transferred words, and composing refutations are among these indices.
This study, which has adopted the library research method and has been conducted mainly identification and extrapolation of the narrations, presents the importance and the great reliance of the Kufa school of thought on reason, and meanwhile, its consideration of the redlines. Moreover, it recounts the breadth of the reason’s performance and the rationalism indices in relation to the Revelation and in the light of the companions’ adherence to the Imams in the Kufa school of thought.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Reason
  • revelation
  • Kufa school of thought
  • Imams’ companions
  • authoritativeness
  • theology
منابع
قرآن مجید.
ابن‌‌بابویه، محمد بن علی (1377). معانی الاخبار، ترجمة عبدالعلی محمدی شاهرودی، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
ابن‌‌بابویه، محمد بن علی (1398 ق). التوحید، قم: جامعة مدرسین.
ابن‌‌بابویه، محمد بن علی (1413 ق). من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1404 ق). تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری، قم: جامعة مدرسین.
ابن‌‌منظور، محمد بن مکرم (1416 ق). لسان العرب، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
احمدی میانجی، علی (1426 ق). مکاتیب الائمه علیهم السلام، محقق و مصحح: مجتبی فرجی، قم: دارالحدیث.
اسعدی، علیرضا (1388). هشام بن حکم، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
اشعرى، ابو الحسن (1400 ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، فرانس اشتاینر، آلمان: ویسبادن‏.
آمدی، عبدالواحد (1366). شرح غررالحکم و دررالکلم، شارح و مترجم: جمال‌‌الدین محمد خوانساری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
انصاری، شیخ مرتضی (1424 ق). فوائد الاصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
البرقی، احمد بن محمد بن خالد (بی‌‌‌‌تا). المحاسن، قم: منشورات دارالکتب الإسلامیه.
بروجردی، آقا حسین (1386). جامع الاحادیث الشیعه، تهران: فرهنگ سبز.
الجعفری، الشیخ محمدرضا. «الکلام عند الإمامیه، نشانه، تطوره و موقع الشیخ المفید منه»، ترجمة علی امیرخانی.
دیلمی، حسن بن علی (1412 ق). ارشاد القلوب الی الصواب، قم: الشریف الرضی.
سبحانی، جعفر (بی‌‌تا). الاضواء علی عقاید الشیعه الإمامیه، قم: مؤسسة امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر (بی‌‌تا). بحوث فی الملل و نحلل، قم: مؤسسة امام صادق (ع).
شریف شیرازی، محمدهادی بن معین‌‌الدین محمد (بی‌‌تا). الکشف الوافی فی شرح اصول الکافی، محقق و مصحح: علی فاضلی، قم: دارالحدیث.
الشهرستانی، عبدالکریم (1404 ق). الملل و النحل، بیروت: دارالمعرفه.
شوشتری، القاضی نورالله (1377). مجالس المؤمنین، قم: انتشارات اسلامیه.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق). وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
شیخ مفید، محمد بن محمد (1413 ق). الإرشاد فی معرفه حج الله علی العباد، محقق و مصحح: مؤسسة آل‌‌البیت علیهم السلام، قم: کنگرة جهانی شیخ مفید.
شیخ مفید، محمد بن محمد (بی‌‌تا). الأمالی، ترجمة استاد ولی، مشهد: آستان قدس رضوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی، مصحح: محمد خواجوی، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صفار، محمد بن حسن (1404 ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (صلی الله علیهم)، قم: مکتبه آیت‌الله المرعشی النجفی.
طبرسی، احمد بن علی (1371). الاحتجاج علی اهل اللجاج، ترجمه و شرح علی‌اکبر غفاری، تهران: مرتضوی.
طبرسی، علی بن حسن (1385 ق). مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، نجف: المکتبه الحیدریه.
طوسی، محمد بن حسن (1390). الاستبصار فیها اختلف من الاخبار، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن (1427 ق). اختیار معرفه الرجال، المعروف برجال کشی، تحقیق جواد القیومی الاصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
علی‌دوست، ابوالقاسم (1386). فقه و عقل، تهران: سازمان انتشارات پژوهشکدة فرهنگ و اندیشة اسلامی.
الکشی، ابوعمرو محمد بن عمربن عبد العزیز (1348). رجال الکشی، مشهد: مؤسسة النشر.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407 ق). الکافی، محقق و مصحح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1369). اصول کافی، ترجمة مصطفوی، تهران: کتاب فروشی علمیه الاسلامیه.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1403 ق). بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1351). آسمان و جهان، تهران: الاسلامیه.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1396 ق). زندگانی حضرت سجاد و امام محمد باقر (ع) (ترجمة جلد 46 بحار الانوار)، ترجمة موسی خسروی، تهران: اسلامیه.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی(1379). احتجاجات، ترجمة موسی خسروی، تهران: اسلامیه.
محدث نورى (1408 ق). مستدرک الوسائل، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
المحمدی المازندرانی، الشیخ شبیر (1413 ق). مسند زرارة بن اعین، قم: موسسه النشر الاسلامی.
مهدی‌زاده، حسین (1383). آیین عقل ورزی، قم: مرکز انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).