جریان‌شناسی تاریخی علم کلام دینی- شیعی در عصر صفوی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

دانشیار تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین

چکیده

علم کلام از الزامات جداناپذیر دین­­‌ و مذهب است و همواره نقش تعیین کننده‌ای در قوام‌سازی بنیادهای فکری و ایمانی آن ایفاء کرده‌‌است. متولیان این علم با رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران عصر صفوی در طول تقریباً دو و نیم قرن این فرصت را بدست آوردند تا به بازاندیشی در آراء کلامی پیشینیان بپردازند. در این جستار فرایند تحول تاریخی علم کلام تحت تأثیر دو مشرب عقلی و اخباری از حیث دستاوردهای کمی با تکیه بر منابع همان دوران و به روش توصیفی و تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته‌است. رویکرد تاریخی مورد استفاده در این پژوهش نشان می‌دهد که در نیمۀ اول حکومت صفوی تا زمان شاه‌عباس‌اول متکلمان شیعی تحت تأثیر روش عقلانی خواجه نصیر طوسی، با شرح و تفسیر جدید، آثار کلامی قدما را احیاء و به دفاع و بسط اصول اعتقادی شیعه در برابر مذهب رقیب یعنی تسنن پرداختند. اما در نیمۀ دوم حکومت صفوی، علم کلام با چیرگی روش اخباری بر ساحت آموزش علوم دینی تا حدود بسیاری از روش استدلالی خواجه نصیر فاصله گرفت، و تنها کوشش های ملاصدرا با دفاع و ادغام روش مشائی و اشراقی در مطالعۀ علوم دینی مانع از آن شد تا علم کلام تسلیم محض اخباریون شود. علاوه بر بازشناسی مسائل سنتی کلام دینی در برابر تسنن، تقابل با جریان‌های انحرافی صوفیان و مبشران مسیحی موضوعات تازه‌ای بودند که محور تدوین مکتوبات کلامی شیعه در این نیمه قرار گرفتند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Historical flowology Science of Discourse of Religious-Shi’ite in the Safavid Period

نویسنده [English]

  • Mohsen Bahram Nezhad
Associate Professor of History, Imam Khomeini International University
چکیده [English]

Science of discourse is one of the inseparable requirements of religion and it has always played a decisive role in strengthening its intellectual foundations and faith. The guardians of this science with the establishment of Shiite religion in Safavid Iran in during almost two and a half centuries had obtained the opportunity over the course of nearly two and a half centuries they have had the opportunity to rethink the ancients' Kalām beliefs. In this paper examines the process of historical evolution of the science of discourse influenced by both intellectual and Akhbarism in terms of quantitative achievements relying on the sources of the same era, in a descriptive and analytical way. The historical approach used in this study shows during the first half of the Safavid rule until the time of King Abbas I, Shi'a Mutakallimūns influenced by Khaje Nasir Tusi's rational method, with the new commentary, restores the old Kalāmi works and they defended and expanded the Shiite doctrine against the Sunni rival religion. But in the second half of the Safavid era, science of discourse with domination Akhbaris method on the environment of religious science education distanced largely from the intellectual method of Khaje Nasir, and only Mulla Sadra's efforts to defend and integrate Peripatetic and Ishraqi method in the study of the religious sciences prevented the science of discourse from yielding to the Akkbaris. In addition to recognizing the traditional issues of religious Kalām against Sunnis, Confronting the deviant currents of the Sufis and Christian missionaries were new issues that were at the center of the compilation of Shi'a Kalāmi writings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • SAFAVID
  • Science of discourse
  • Shi'a
  • Intellectual
  • Akhbari
استرآبادی، محمدامین(1363)، فوائدالمدنیه، قم: دارالنشر لأهل‌البیت.

آشتیانی، جلال‌الدین(1354)، منتخباتی از آثار حکمای ایران از میرداماد و میرفندرسکی تا عصر حاضر، تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران.

افندی، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن‌ ع‍ی‍س‍ی‌ب‍ی‍گ(1401ق.)، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ اح‍م‍د ال‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌، ب‍ه اه‍ت‍م‍ام‌ م‍ح‍م‍ود‌ال‍م‍رع‍ش‍ی، 2مجلد، قم: ‌م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ آی‍ه‌ال‍ل‍ه‌‌ ال‍ع‍ظم‍ی‌ ال‍م‍رع‍ش‍ی.

امامی، علی‌اشرف و اکبری‌چناری، علی(1391)، «تأملی در نگرش فیض کاشانی به عرفان و تصوف»، پژوهشنامه عرفان، بهار و تابستان، شماره 6.

امین، سیدمحسن(1406ق.)، اعیان الشیعه، به تحقیق حسن امین، ج2، 6، بیروت: درالتعارف للمطبوعات.

بهرام‌نژاد، محسن(1377)، «سفرنامه‌های اروپاییان در عصر صفویان(907-1148ق.): پژوهشی در نخستین منابع ایران شناسی»، کیهان اندیشه، شمارۀ78، خرداد و تیر.

بهشتی، ابراهیم(1390)، اخباری‌گری(تایخ و عقاید)، قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.

پازوکی، شهرام(1382)، «تصوف»، دانشنامۀ جهان اسلام، ج7، تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی.

ترکمان، اسکندربیگ(1382)، تاریخ عالم آرای عباسی، زیر نظر با تنظیم فهرستها و مقدمۀ ایرج افشار، 2ج، تهران: امیرکبیر.

توکلی طرقی، عبدالحسین(1390)، «شیخ بهایی فقیه عارف و دانشمند شاعر»، کیهان فرهنگی، خرداد و تیر، شماره 294 و 295.

جدیدالاسلام، علی قلی(1382)، شرح و نقد سفر پیدایش تورات: سیف‌المؤمنین فی قتال‌المشرکین، به کوشش رسول جعفریان، قم: انصاریان.

جعفریان، رسول(1379)، صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست، 3ج، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.

حائری، عبدالحسین(1367)، نخستین رویاروییهای اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران: امیرکبیر.

حر عاملی، محمدبن حسن(1385ق.)، امل الآمل، 2ج، نجف: مکتبه الاندلس-بغداد.

حسینی تفرشی، سیدمیر مصطفی(1404ق.)، نقدالرجال، قم: آل البیت.

حیدرزاده، توفیق(1375)، «مهاجرت علمای ایران به امپراطوری عثمانی و انتقال سنتهای مدارس ایرانی به آن سرزمین»، فصلنامۀ فرهنگ، زمستان، شمارۀ20.

خاتون آبادی، سیدعبدالحسین حسینی(1352)، وقایع‌السنین والاعوام، مصحح محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.

خاتون آبادی، محمدباقر(1374)، اناجیل اربعه، به کوشش رسول جعفریان، تهران: میراث مکتوب.

خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین(1335)، حبیب‌السیر فی اخبار افراد‌البشر، با مقدمه جلا‌‌‌ل‌‌‌‌‌الدین همایی، زیر نظر محمد دبیر‌سیاقی، ج4، تهران: خیام.

رضوی، رسول(1385)، «ادوار تاریخی علم کلام»، معارف عقلی، پاییز، شمارۀ 3.

زرین‌کوب، عبدالحسین(1362)، دنبالۀ جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.

شوشتری، نورالله‌بن شریف‌الدین(1365)، مجالس‌المؤمنین، تهران، کتابفروشی اسلامیه.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1376)، رسالۀ سه اصل، به اهتمام محمد خواجوی، تهران: مولی.

صفا، ذبیح الله(1378)، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی، ج5، تهران: فردوس.

طهرانی، شیخ آقابزرگ(1372)، طبقات اعلام‌الشیعه قرن 11، تحقیق علینقی منزوی، تهران: دانشگاه تهران.

طهرانی، شیخ آقابزرگ(1408ق.)، الذریعه الی تصانیف‌الشیعه، ج1، 7، 10، 15، قم و تهران: اسماعیلیان، کتابخانۀ اسلامیه.

عالم آرای صفوی(1363)، به کوشش یدالله شکری، تهران: مؤسسۀ اطلاعات.

ع‍ل‍وی‌ ع‍ام‍ل‍ی‌، اح‍م‍دب‍ن‌ زی‍ن‌ال‍ع‍اب‍دی‍ن‌(1373)، م‍ص‍ق‍ل‌ ص‍ف‍ا: در ن‍ق‍د ک‍لام‌ م‍س‍ی‍ح‍ی‍ت‌، م‍ق‍دم‍ه‌ و ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و ت‍ع‍ل‍ی‍ق‌ ح‍ام‍د ن‍اج‍ی‌ اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌، ب‍ا اه‍ت‍م‍ام‌ و م‍ق‍دم‍ه‌ م‍خ‍ت‍ص‍رج‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ م‍ی‍ردام‍ادی‌، ب‍ه‌ان‍ض‍م‍ام‌ گ‍ف‍ت‍ار ح‍س‍ن‌س‍ع‍ی‍د، ه‍ن‍ری‌ ک‍رب‍ن‌، قم: امیر.

غفاری جاهد، مریم(1389)، «دل در تصرف عقل (پژوهشی در موش و گربه شیخ بهایی)»، فردوسی، تابستان و پاییز، شماره 85 و 86.

فنائی اشکوری، محمد(1389)، «عرفان متعالی (دیدگاه و جایگاه عرفانی ملاصدرا)»، خردنامه صدرا، زمستان، شماره62.

قزوینی رازی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل(1358)، نقض معروف به بعض مثالب‌النواصب فی نقض «بعض فضائح‌الروافض»، تصحیح میرجلال‌الدین محدث، تهران: انجمن آثار ملی.

کمپفر، انگلبرت(1363)، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

کیانی‌نژاد، زین‌الدین(1366)، سیر عرفان در اسلام، تهران: اشراقی.

لاهیجی، عبدالرزاق‌بن علی(1364)، گزیده گوهر مراد، به کوشش صمد موحد، تهران: طهوری.

اللجنه‌العلمیه فی مؤسسه الامام‌الصادق(ع)(1383)، معجم طبقات‌المتکلمین، تقدیم و اشراف جعفر سبحانی تبریزی، ج5-3، قم: مؤسسه الامام‌الصادق(ع).

مادلونگ، ویلفرد(1377)، فرقه‌های اسلامی، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر.

مجتبایی، فتح الله(1373)، «ابوالقاسم فندرسکی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج6، تهران: بنیاد دایره المعارف بزرگ اسلامی.

مجلسی، محمدباقر(1382)، عین‌الحیوه، تصحیح سیدعلی محمد رفیعی، تهران: قدیانی.

مجلسی، محمدتقی‌بن مقصود علی(1375)، رسالۀ تشویق‌السالکین، تهران: نور فاطمه(س).

مدرس تبریزی، محمدعلی(1391)، ریحانه‌الادب فی تراجم‌المعروفین بالکنیه او اللقب یا کنی و القاب، ج3 ، 6، تهران: خیام.

ملاصدرا(1381)، کسر اصنام الجاهلیه، به کوشش محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

منوچهری، حسین(1380)، «جذوات و مواقیت اثری عرفانی و فلسفی از میرداماد»، نشر دانش، سال هجدهم، پاییز، شماره 3.

ناجی نصرآبادی، محسن(1387)، فیض نامه، تهران: مدرسۀ عالی شهید مطهری.

نصر، سیدحسین(1383)، سنت عقلانی اسلامی در اسلام، ترجمۀ سعید دهقانی، تهران: قصیده سرا.

نعمانی، شبلی(1328)، تاریخ علم کلام، ترجمۀ سیدمحمدتقی فخر داعی گیلانی، ج1، تهران: رنگین.

همایی، جلال الدین(1363)، تاریخ علوم اسلامی، تهران: صنوبر.